In Mattheus 24 lezen we dat de discipelen Jezus vragen over de eindtijd: “En wat is het teken van Uw komst en van de voleinding van de wereld? En Jezus antwoordde en zei tegen hen:  Pas op dat niemand u misleidt.” Misleiding is een van de significante ‘tekenen van de tijden’. Hoewel misleiding van alle tijden is, zien we het –  mede  door  nieuwe  technieken – toenemen in schaal en intensiteit. Paulus zegt hierover in de brief aan Efeze: “Bekleed u met de hele wapenrusting van God, opdat u stand kunt houden tegen de listige verleidingen van  de duivel.” (Efeze 6:11) Ook in Kolossenzen 3 (vers 12v) roept Paulus ons op onszelf met Christus te kleden, en in vers 16: “Laat het woord van Christus in rijke mate in u wonen: onderwijs elkaar en wijs elkaar terecht in alle wijsheid en zing voor de Heere met psalmen, lofzangen en geestelijke liederen, met dank in uw hart.” Aanbidding is ten diepste waarvoor wij schepselen gemaakt zijn en daarom zien we in de eindtijd dat aanbidding een strijdtoneel is van spirituele oorlogsvoering, met muziek als wapen.  Twee  manieren  van  ‘listige verleiding’ verdienen momenteel onze extra aandacht: de plaats van Israel in aanbidding en  de invloed van AI in aanbidding.

De plaats van Israel in aanbidding

Als we over aanbidding reflecteren, denken we daarbij het eerst aan onze persoonlijke situatie en houding: de manier waarop wij zelf aanbidden en onze relatie met God vormgeven. Hoewel dit veel meer omvat dan alleen muziek, is muziek doorgaans een belangrijke factor. En niet onterecht, want de Bijbel leert ons zo! Als Israel uit Egypte wordt geleid, is dat om Hem te dienen en in reactie op hun verlossing, heffen zij een loflied aan (Exodus 15). Daarna zien we dat nog talloze keren gebeuren, zowel door individuen als door groepen te midden van het volk. En dat voorbeeld hebben we uit het oog verloren. Ten eerste doordat we steeds meer ‘ik-gericht’ aanbidden. En ten tweede doordat wij door vervangingstheologie als kerk de plek van Israel innemen, ook als het om aanbidding gaat.

Aanbidding op het ik gericht

God heeft ons gemaakt om Hem te  aanbidden.  Zijn hele schepping  aanbidt Hem! (Psalm 98:8, Jesaja 55:12) Daarover wordt meestal in meervoud geschreven, zowel als het over de schepping (bomen, bergen en heuvels, rivieren) gaat als over mensen. Soms staat expliciet geschreven ‘in het midden van de gemeente’ (Psalm 22:23), ‘in de samenkomsten’ (Psalm 26:12), ‘in de grote gemeente’ (Psalm 35:18), ‘onder de (heiden)volken’ (Psalm 18:50, 57:10). Dit roept ons op om gezamenlijk voor Zijn aangezicht te komen en Hem gezamenlijk te aanbidden. Dit verlangen om Hem te aanbidden is immers iets wat ons samenbrengt, en ons één maakt. De eenheid wordt versterkt door het  gebruik van  ‘wij’ en ‘ons’ in plaats van ‘ik’  en ‘mij’ in onze liederen. Het is prachtig verwoord in een lied van Jeugd met een Opdracht,   dat weer is gebaseerd op het Joodse (volksdans)lied ‘Ma Navu’: ‘U maakt ons één / U bracht ons tezamen / wij eren en aanbidden U / Wordt Uw wil gedaan / dan bindt het ons saam’ / iedereen zal deel zijn van Uw gezin’.¹

Het verlangen om te aanbidden is diep in ons gelegd en daarom kan het voor onszelf ook een intense ervaring zijn. Wij denken dat wij een offer brengen als wij aanbidden maar de zegen

1 Oorspr. Titel: You’ve joined our hearts, Tekst en muziek: JmeO Ned. ©JmeO / Continental Sound

die we ontvangen is zoveel groter! Muziek kan onze ziel en geest direct raken, maar ook ons vlees. Hierin schuilt een gevaar: de focus kan ongemerkt verschuiven van God naar de mens omdat onze emoties en gevoelens een steeds grotere plek innemen ten koste van de eer en glorie voor God. Hier sluipt de misleiding binnen, als de satan zelf zich voordoet als een engel van het licht (2 Korintiërs 11:14). Het gaat namelijk niet om liederen die overduidelijk blasfemisch zijn of in strijd met de Bijbel. Maar wel om halve waarheden en kleine nuances  die mogelijk eerst niet opvallen en door herhaling vat krijgen op ons denken. Vaak verpakt in mooie melodieën of opzwepende ritmes die afleiden van de teksten en de werkelijke boodschap. Via aanbiddingmuziek kunnen on-Bijbelse boodschappen soms eerder de kerk binnendringen dan via het Woord dat gebracht wordt. Toetsen we de teksten van aanbiddingliederen aan het Woord?

Er zijn steeds meer liederen die vooral op de eigen emoties gericht zijn. Deze liederen   worden wel aanbiddingliederen genoemd, maar zijn dat niet als ze niet leiden tot aanbidding van God alleen op grond van Zijn Woord. Aanbidding gaat niet over ons gevoel, het gaat over hoe God daarmee wordt geëerd. Wij maken ons klein om Hem groot te maken. Niets mag   ons daarvan afleiden, ook niet de muziek waarmee we Hem aanbidden. Soms klinken liedteksten Bijbels, maar als je beter luistert, zijn ze verdraaid en brengen ze een boodschap die appelleert aan ons gevoel maar die niet rust in Gods Woord. We zien dat bijvoorbeeld in liederen waarin Bijbelteksten uit de context worden gehaald en worden toegepast op het ‘ik’ en ‘mijn’, vaak als het – op de eerste plaats – over Israel gaat.

Aanbidding door Israel tussen de volken

Israel is het hoofd van de volkeren (Jeremia 31:7) en heeft een sleutelpositie in aanbidding:  “U troont op de lofzangen van Israel” (Psalm 22:4) Israel roept hiertoe ook de volken op (Psalm 47, 57, 66). Psalm 117 is het meest bekend: “Loof de HEERE, alle (heiden)volken; prijs Hem, alle natiën. Want Zijn goedertierenheid is machtig over ons; de trouw van de HEERE is voor eeuwig.” Hoe vaak heeft u gezongen ‘Zijn goedertierenheid is machtig over ons’ en daarbij gedacht aan ‘ons’,  inclusief uzelf, ter plekke aanwezig in de kerk waar u zong? ‘Ons’,  de heidenen uit de volken? Of ‘ons’, Israel? Dus vanuit het perspectief van heidenen uit de volken is het eigenlijk ‘Zijn goedertierenheid is machtig over hen’!

Niet dat wij geen plek hebben in de aanbidding, integendeel. Israel nodigt ons juist uit om, met hen, samen hun/onze God te loven! (Psalm 66:8) Israel, waarnaar “veel volken zullen komen en machtige heidenvolken, om de HEERE van de legermachten in Jeruzalem te zoeken” (Zacharia 8:22). Israel, dat als Gods verbondsvolk het Licht voor de heidenvolken voortbrengt (Jesaja 49:6). Maar vervangingstheologie (de leer dat de kerk het Joodse volk heeft vervangen en hun rol als Gods verbondsvolk heeft overgenomen²) heeft dit idee naar de achtergrond gedrukt, en inmiddels staan de volken zelf vooraan om God te loven. Krijgt Israel de plaats die het verdient in onze kerken, en als wij de God van Israel aanbidden, waaruit blijkt dat dan?

Het begint met het besef  dat wij schatplichtig zijn  aan Israel (Psalm 147:19, 20). Dat zijn  we in vele opzichten maar in het bijzonder als het gaat om de belangrijkste bron van aanbidding, Gods Woord (Romeinen 3:2). Het is dan een natuurlijke reactie om dat op zijn minst te respecteren.

^{2 Supersessionism – Wikipedia}

Logischer nog is het om nieuwsgierig te zijn naar “de verbonden en de   wetgeving en de eredienst en de beloften” (Romeinen 9:4) en je daarin te verdiepen. Dan zul je vanzelf dankbaarheid ontvangen voor de Joodse wortel die ons draagt (Romeinen  11:17,18). Dit komt tot uiting in het zingen van Hebreeuwse liederen, het vieren van de Bijbelse feesten (Leviticus 23), het blazen van de shofar of door het gebruik van meer Hebreeuwse woorden in onze aanbiddingliederen. Dit mes snijdt aan twee kanten: wij als heidenen uit de volken raken meer vertrouwd met de Joodse wortels  van ons geloof en   Joden kunnen zich meer ‘thuis’ voelen in een eredienst met voor hen bekende elementen!

Mede door de recente oorlog in Gaza dat wereldwijd  meer  antisemitisme  tot  gevolg had, was er juist ook toenadering zichtbaar tussen christenen die openlijk voor het Joodse volk opkomen en Joden die deze steun waarderen. Maar zulke contacten zijn kostbaar en we moeten daarmee voorzichtig omgaan. Door een lange geschiedenis van vervangingsleer zit   het wantrouwen bij het Joodse volk zeer diep. De vervangingsleer leidde namelijk tot de tragische rol die christenen hebben gespeeld in de vervolging van het Joodse volk gedurende de laatste 2000 jaar.³ Door diezelfde lange geschiedenis zit de ‘kruisvaardersmentaliteit’ bij  ons christenen ook heel diep!⁴ Kort gezegd kan deze mentaliteit leiden van het zegenen van Israel, vanuit goede bedoeling, tot het ‘beroemen tegenover de takken’, waarvoor Paulus waarschuwt in Romeinen 11: “Heb geen hoge dunk van uzelf, maar vrees.” (Romeinen 11:20) Het kan zich uiten in een gevoel van spiritueel eigenaarschap of ‘bekeringsdrang’. We willen ons niet verheffen over de takken of zegenen vanuit wederkerigheid (wie Israel zegent, wordt zelf gezegend). Laten we vanuit dankbaarheid, oprechte nieuwsgierigheid en nederigheid zoeken naar een Bijbels juiste houding ten opzicht van Israel in onze aanbidding.

AI en aanbidding

Romeinen 1:25: “Zij hebben de waarheid van God vervangen door de leugen, en het schepsel vereerd en gediend boven de Schepper, Die te prijzen is tot in eeuwigheid. Amen.” Ook de tegenstander gebruikt muziek als wapen…

Met de komst van AI zien we een enorme toename van aanbiddingmuziek aangeboden via het internet. Video’s, playlists en complete YouTube kanalen gericht op (messiaanse) christenen wereldwijd. De aanbieders adverteren met ‘Powerful Messianic Worship’ en ‘Messianic Worship for Healing and Peace’ en hebben namen met verwijzingen naar Israel, Jerusalem, Zion, Messiah of Elohim. De muziek en de beelden zijn prachtig. Maar zowel de beelden als de muziek zijn door de computer gemaakt. Het lijkt moeilijk te geloven, maar de stemmen die je hoort, zijn niet van mensen.

Wat is AI?

Kortweg is kunstmatige intelligentie de verzamelnaam voor algoritmen en (reken)methoden waarmee computers opdrachten uitvoeren.⁵ We spreken over ‘intelligentie’ en dichten de computer menselijke eigenschappen toe, maar in de kern gaat het om gigantische rekenkracht. En beschikbaarheid van data: gegevens waarmee het algoritme wordt gevoed.

^{3 Meer hierover in “Toen het kruis werd tot zwaard” door Merrill Bolender}

^{4 L ‘Hitamek 2025 Issue 19 (p3-15, Blessing Israel)}

^{5 h ttps://www.britannica.com/technology/artificial-intelligence}

Als de rekenkracht wordt gebruikt om de computer zelf de omgeving te laten analyseren en beslissingen te laten nemen, lijkt er sprake van intelligent gedrag. Zo ‘leert’ een computer  met data wat een vogel is: door algoritmes te voorzien van zeer veel voorbeelden, gaat de computer herkennen (veren, vleugels, snavel). Dat is tot op zekere hoogte nuttig, en je werkt er zelf vaak ongemerkt aan mee (“Ik ben geen machine” – selecteer de juiste afbeeldingen). Bijvoorbeeld, door (generatieve) AI weet het muziekprogramma welke muziek u mooi vindt  en krijgt u suggesties voor vergelijkbare muziek. In YouTube kunt u ondertiteling aanzetten waardoor gesproken tekst meteen wordt weergegeven en eventueel wordt dit ook nog vertaald!

Maar met de razendsnelle ontwikkeling van deze mogelijkheden worden we ook geconfronteerd met de risico’s ervan. Want inmiddels kunnen computers niet alleen vogels herkennen, maar ook mensen en hun gedrag simuleren. En hun stemgeluid, ‘getraind’ met oneindig audio- en videomateriaal. Door deze toepassingen is het nu voor iedereen mogelijk om via een gebruikersvriendelijke app eenvoudig een lied te maken. Je hoeft alleen maar in   te vullen waarover het lied moet gaan, de tekst wordt voor je gemaakt. Je kunt de muziekstijl kiezen, voor ieder wat wils. Je kunt kiezen uit een vrouwelijke of mannelijke stem en met een druk op  de  knop is het klaar. Daarna kun je het nog aanpassen naar je wensen, maar een   kind kan de was doen. Dit leidt tot een stortvloed aan nieuwe ‘creaties’: Spotify heeft in het afgelopen jaar 75 miljoen(!) ‘spamnummers’ (meest gemaakt met AI) verwijderd⁶.

Aanbidding met AI?

Wat is daar dan mis mee? Nou, we hebben net gezien dat een aanbiddinglied gemaakt door AI de uitkomst is van een opdracht om met alle gegevens die het AI programma kent van eerdere liederen een ‘samengeraapte kopie’ te maken. Geen originele creatie maar een imitatie, klinkt dit al bekend vanuit Bijbels perspectief? De muziek is dus niet echt, maar ook nauwelijks van echt te onderscheiden. Dit is schadelijk voor muzikanten en componisten die gekopieerd worden en onwenselijk voor gebruikers die niet meer weten waar ze naar luisteren. Maar als het om aanbiddingmuziek gaat, rijzen er andere vragen. Want de AI muziek kan je wel degelijk raken, de woorden, de muziek, precies in de stijl waar jij van  houdt. Alleen al de presentatie van de liederen speelt heel erg in op het gevoel. Wat als je je voelt opgebouwd door deze muziek? Juist hierin schuilt gevaar. De Bijbel waarschuwt ons hiervoor. Er zijn ten minste twee redenen waarom wij, op grond van wat de Bijbel ons leert, niet zouden moeten aanbidden met muziek gemaakt met AI.

Alles wat adem heeft

Ten eerste, computers zullen steeds intelligenter worden en daarmee meer op mensen gaan lijken. Maar de mens is geschapen met een lichaam, ziel en geest (Deuteronomium 8:3), en omdat er geen geest in een computer is, zullen computers nooit mens worden. De  aanbidding met AI is niet waarachtig, de Heilige geest is er niet in. Dit wordt kort en krachtig duidelijk in Psalm 150:6: “Laat alles wat adem (neshamah) heeft de HEERE loven. Halleluja!”

Strongs geeft een kernachtige uitleg van het begrip: “Neshamah (ָמה  שְׁנ ) is het levensprincipe

dat God ons schenkt, de indicator van menselijke sterfelijkheid, de weg naar begrip, het instrument van goddelijk oordeel

_{6 S potify Strengthens AI Protections for Artists, Songwriters, and Producers — Spotify}

en de rechtvaardiging voor universele lofprijzing. Van de eerste ademhaling in Eden tot het laatste hallelujah presenteert de Schrift neshamah als een voortdurend getuigenis van de aanwezigheid en autoriteit van de Schepper in elk moment  van het leven.”⁷

Te mooi om waar te zijn

Ten  tweede is een lied dat gemaakt is met AI een nabootsing en dus onecht. Als we denken    te kijken en luisteren naar iets wat echt is omdat dit zo wordt gepresenteerd, noemen we het misleiding als blijkt dat het niet echt is. Dit doet ons denken aan de tegenstander, “de oude slang, die duivel en satan genoemd wordt, die de hele wereld misleidt” (Openbaring 12:9).

De duivel wil aanbeden worden (Mattheus 4:8,9) en hij weet dat hij daarvoor muziek kan gebruiken (Ezechiël 28:13,17), dus hij zal juist via aanbiddingmuziek proberen om de aanbidding op hem te richten en van de aanbidding van God af te leiden. De Bijbel waarschuwt ons van kaft tot kaft voor misleiding en bedrog, die altijd voortkomen uit de oude slang.

Eerder zagen we al liederen waarin Bijbelteksten verdraaid werden of ten dele geciteerd werden en daarom uit de context werden gehaald. Of liederen die vooral op het ‘ik’ gericht zijn. Tegenwoordig zien we ook liederen die wel uit Bijbelteksten bestaan maar die door AI zijn gecreëerd en vooral op het gevoel gericht zijn. En dus nog moeilijker te onderscheiden als onecht. Vaak als we de video’s bekijken, zien we nog wel dat de beelden onecht zijn.

Soms zijn de beelden te mooi om waar te zijn en dat is in onze taal al een gezegde voor misleiding! Maar de muziek (zonder beeld) is moeilijker van echt te onderscheiden, hoewel ook hier geldt dat het vaak te mooi is om waar te zijn: loepzuivere stemmen, geen valse noot en virtuoze muziek. ‘Een lust voor het oog, begerenswaardig’, zo lezen we over de boom   zoals Eva die zag, nadat die door de slang was gepresenteerd (Genesis 3:6). Haar zintuigen werden beïnvloed door toedoen van de slang. In de brief aan de Hebreeën lezen we hierover het volgende:

Hebreeën 5:14 Maar voor de volwassenen is er het vaste voedsel, voor hen die hun zintuigen door het gebruik ervan geoefend hebben om te kunnen onderscheiden tussen goed en  kwaad.

Vaardigheid en onderscheiden van geesten

Jezus haalt Thora aan als hij ons leert over aanbidding: “U zult de Heere, uw God, liefhebben met heel uw hart, met heel uw ziel en met heel uw verstand.”(Mattheus 22:37, Deuteronomium 6:5) Dit omvat de menselijke eigenschap en het vermogen om na te denken en Gods gedachten te ontvangen (Romeinen 12:2). Het vereist van ons dat wij niet onnadenkend handelen, ook niet bij zoiets eenvoudigs als op het internet gaan. Wij moeten daarbij onze vaardigheid gebruiken (of ontwikkelen) om onszelf te beschermen. Vergelijk het met deelnemen aan het verkeer. Ook daar gelden regels waaraan je je wilt houden om weer veilig thuis te komen. Gebed is daarbij belangrijk maar vaardigheid ook. Je kunt bidden dat God je beschermt als je in de auto stapt maar God zal van je verlangen dat je je  denkvermogen gebruikt en een rijbewijs haalt voordat je dat doet. Of: stap je in de auto bij iemand die geen rijbewijs heeft?

^{7 S trong’s Hebrew: 5397. ָמ שָׁ ְנ ה (neshamah) — Breath, spirit, soul}

Behalve vaardigheid is onderscheiden van geesten nodig (1 Korintiërs 12:10). Hebreeën 5:14 leert ons hoe. In Johannes 4:23, 24 staat waarom: “Maar  de tijd komt en is er nu, dat de   ware aanbidders de Vader zullen aanbidden in geest en waarheid, want de Vader zoekt wie Hem zo aanbidden. God is Geest en wie Hem aanbidden, moeten Hem aanbidden in geest en waarheid.” De woorden ‘de tijd is nu’ dwingen ons na te denken over de tijd waarin wij leven en de nieuwe technieken waarmee wij worden geconfronteerd. En opnieuw God te zoeken over wat ‘aanbidden in geest en waarheid’ betekent. Uit het voorgaande mag blijken dat dit geen ruimte laat voor aanbidding met AI. Ook  niet als  erbij vermeld staat dat de  liederen ‘met  toewijding’ zijn gemaakt, om je ‘dieper in aanbidding te leiden’ of dat ze ‘geboren  zijn  uit gebed’. Daar wordt soms zelfs mee geadverteerd, dat is weer de commerciële kant ervan, met verleiding tot meer en meer (‘abonneer nu!’) want de bron lijkt onuitputtelijk.

Laten we gehoor geven aan de goede les om Thora niet te verlaten (Spreuken 4:2) en daarmee onze zintuigen te oefenen om te kunnen onderscheiden tussen goed en kwaad, opdat wij God mogen aanbidden in geest en waarheid. Dit geestelijk onderscheiden kunnen we niet door ons eigen verstand (laat staan ons gevoel), maar door de Heilige Geest in ons. Alleen door de Heilige Geest en vanuit Thora kunnen we onderscheid maken tussen  waarheid en misleiding, tussen wat van God komt en wat van de tegenstander komt. Hierin zijn we volledig afhankelijk van onze dagelijkse wandel met Yeshua HaMashiah, de Levende Thora:

“Kleedt u  zich dan, als uitverkorenen van God, heiligen en geliefden, met innige gevoelens   van ontferming, vriendelijkheid, nederigheid, zachtmoedigheid, geduld. Verdraag elkaar en vergeef de een de ander,  als iemand tegen iemand  anders  een klacht heeft; zoals ook Christus u vergeven heeft, zo moet ook u doen. En kleedt u zich boven alles met de liefde, die de band van de volmaaktheid is. En laat de vrede van God heersen in uw harten, waartoe u  ook in één lichaam geroepen bent; en wees dankbaar. Laat het woord van Christus in rijke mate in u wonen: onderwijs elkaar en wijs elkaar terecht in alle wijsheid en zing voor de   Heere met psalmen, lofzangen en geestelijke liederen, met dank in uw hart. En alles wat u  doet met woorden of met daden, doe dat alles in de Naam van de Heere Jezus, terwijl u God en de Vader dankt door Hem.” (Kolossenzen 3:12-17) Amen!

Jan Willem Zevenhuizen, januari 2026 Teksten uit Herziene Statenvertaling (HSV)

In het Engels gepubliceerd in LHitamek: L ‘Hitamek Issue 21